بررسی عقائد مذاهب مختلف کلامی در خصوص مسئله توحید

توحید در مذاهب کلامی

با توجه به اهمیت بسیار زیاد مبحث توحید در مباحث کلامی، این مبحث را بطور خاص مورد بررسی قرار دادم که حاصل آن چکیده ای است که در اختیار دوستان قرار گرفته است در نوشتار این چکیده از مقاله جناب عزالدین رضانژاد که در همین خصوص نگاشته شده است، استفاده شده است.

از کلیه سروران گرامی که از این نوشته ها استفاده می نمایند عاجزانه خواهشمندم صرفا خواننده نبوده و مطالب تکمیلی خود را در بخش نظرات درج بفرمایند تا از مطالب صحیح تر و کامل تری بهره ببریم

 ۱- توحید در مذهب معتزله

معتزله در مباحث کلامی برای مسأله توحید اهتمام بسیاری قائلند. آنان، توحید را نخستین اصل از اصول پنجگانه قرار داده، و در تفسیر توحید، به بسط و تفصیل بیشتر در مورد توحید صفاتی پرداخته اند. با همین نگاه است که یکی از اندیشه وران معتزله، قاضی عبدالجبار در تبیین توحید فقط به دو مرتبه توحید ذاتی و صفاتی پرداخته است. وی می گوید: توحید در اصطلاح متکلّمان آن است که ما به یگانگی خداوند اعتقاد داشته باشیم و غیر او را در صفاتی که فقط وی مستحق آن است، شریک قرار ندهیم.

معتزله می گفتند: خداوند نه جسم است و نه عرض؛ بلکه خالق اعراض و جواهر است و به هیچ یک از حواس پنجگانه در نیاید و در دنیا و آخرت دیده نشود. خداوند در حیّز و مکان در نمی آید و لم یزل و لایزال است و هر چیز غیر از ایزد تعالی «ممکن الوجود» است و خداوند «واجب الوجود» می باشد و وجود او به خود او است و وجود غیر او از او. وی خالق موجودات است و دیگر موجودات «ممکن الوجود» و حادثند. آنان برداشت برخی از مسلمانان در توحید افعالی را که در افعال انسان به جبر ختم می شد، مورد انتقاد قرار داده اند و مسأله تفویض را طرح کرده اند که در حقیقت، یک نوع موضعگیری در برابر آنانی بود که اصرار داشتند: «خداوند خالق تمام کارهای [خوب و بد]انسان است.

معتزله این تفسیر از توحید افعالی را با عدل الاهی در تنافی دانسته، به تبیین اصل آزادی و اختیار انسان در انجام افعال پرداخته اند و عدل الاهی را هم جزء اصول اعتقادی قرار داده اند تا کیفر و پاداش انسان از سوی خداوند به خاطر افعال آدمی، قابل توجیه باشد و در صورت مؤاخذه و مجازات با فرض نسبت فعل انسان به وی، از سوی حق تعالی ظلمی روا دانسته نشده تا با عدل ناسازگاری داشته باشد. عدل در دیدگاه معتزله، یعنی خداوند، شر و فساد را دوست ندارد و افعال بندگان را خلق نمی کند؛ بلکه بندگان، افعال خود را به وجود می آورند؛ از این جهت مسؤول رفتار و کردار خویشند. اوامر الاهی برای مصلحت خلق و نواهی او برای جلوگیری از فساد و کارهای ناپسند می باشد.

خداوند تکلیف ما لا یطاق به بندگان نمی کند؛ و هیچ گاه از میزان عدل و داد خارج نمی شود و امر او به محال تعلّق نمی گیرد؛ زیرا او عادل است و اگر چنین کاری کند، بر خلاف عدل رفتار کرده است.

۲- توحید در مذهب اشاعره

اشاعره مانند سایر مذاهب کلامی، در تعریف توحید به توحید ذاتی تصریح دارند و بر خلاف معتزله، به توحید افعالی اهتمام می ورزند و توحید صفاتی را آن گونه که سایر مذاهب کلامی قائلند، قائل نیستند؛ به ویژه مباحث صفات ذاتی و عینی، و تأویل صفات خبریه که عدلیه به آن می پردازند، نه تنها مورد اهتمام اشاعره نیست، بلکه تفسیر آنان مخالف تفسیر دیگران است.

ابوالحسن اشعری بر خلاف معتزله به قِدَم قرآن و تفاوت بین «ذات» و «صفات» خدا و ضرورت رؤیت خداوند در آخرت معتقد شد. وی کلام خود را بر چهار رکن، و هر رکن را بر ده اصل نهاده است. غیر از رکن چهارم که درباره قیامت و امامت است، سه رکن «ذات»، «صفات» و «أفعال» باری تعالی را به شرح ذیل بیان می کند.

رکن اوّل: در ذات الاهی اصول دهگانه آن از این قرار است: خداوند وجود دارد؛ واحد است؛ قدیم است؛ جوهر نیست؛ جسم نیست؛ عرض نیست؛ مخصوص به جهتی که در مکانی باشد نیست؛ ممکن است دیده شود و همیشه باقی است.

رکن دوم: در صفات الاهی اصول دهگانه آن از این قرار است: خدا، حی، عالم، قادر، صاحب اراده، سمیع، بصیر، متکلّم است؛ محل حوادث نیست؛ کلامش قدیم است؛ علم و اراده اش ازلی و قدیم است.

رکن سوم: در افعال الاهی اصول دهگانه آن از این قرار است: خدا خالق افعال بندگان است؛ افعال بندگان مکتسب از خود آن ها است؛ صدور آن افعال را خدا خواسته؛ خلق و اختراعی که خدا کرده، از روی احسان است؛ برای خدا تکلیف ما لا یطاق معنا ندارد و جایز است؛ خداوند می تواند مردم بی گناه را عذاب کند؛ خدا پایبند مصالح بندگان خود نیست؛ واجب آن را گویند که شرع واجب دانسته است؛ نبوّت محمد صلی الله علیه و آله رسول اللّه از معجزات ثابت خداوند است.

اشاعره به سبب حفظ توحید در خالقیت و نظام سبب و مسبب، علت و معلول را نفی کرده، اعتقاد دارند که افعال انسان، مستقیم فعل خداوند است.

۳- توحید در مذهب ماتریدیه

مسأله توحید و مسائل مربوط به آن نزد ماتریدیه اهمّیت ویژه ای دارد. ابومنصور ماتریدی کتاب مستقل و تا حدودی مفصل به نام التوحید نگاشته که پس از وی مورد توجّه شاگردان و پیروان مذهب ماتریدیه قرار گرفته است.

وی در سه فصل جداگانه از کتاب التوحید درباره اسما و صفات الاهی بحث کرده است؛ وی صفات فعل را نیز مانند صفات ذات، ازلی و قدیم می داند. ولی در هیچ یک از این فصول درباره عینیت و زیادت صفات بحث نکرده است؛ گرچه نظریه مشهور میان پیروان ماتریدی همان قول به صفات زاید بر ذات است؛

ماتریدی می گوید: اعتقاد به رؤیت خدای متعالی لازم و حق است، بدون درک حقیقت یا تفسیر آن. وی ضمن این که فقط به استناد دلیل نقلی عقیده به رؤیت خدا را مطرح کرده، در پاسخ این سؤال که خدا چگونه دیده می شود، گفته است: رؤیت خدا بدون کیفیت است؛ زیرا کیفیت مربوط به شی ء دارای صورت است. خدا دیده می شود بدون وصف قیام و قعود و اتصال و انفصال و مقابله و مدابره و نور و ظلمت و بدون هیچ معنای دیگری که توهم شود یا عقل فرض کند .

۴- توحید در مذهب سلفیه (وهابیّت)

مدّعیان سلفی گری بر خلاف دو گروه پیشین، برای توحید عبادی اهمّیت ویژه ای قائلند؛ به گونه ای که توحید را به «عبادت» تفسیر می کنند. محمّد بن عبدالوهاب، در تعریف توحید می گوید: توحید، پرستش خداوند یکتا است. تفسیر خاص وهابیت از توحید عبادی و توحید الوهی، باعث شد تا اعمال مسلمانان که قرن ها میان آنان رواج داشته و جزء فضایل به شمار می رفت، مورد سؤال قرار گیرد و محکوم به شرک شود.

قسم دیگری از توحید که وهابیت در انواع توحید نام برده اند، توحید در اسما و صفات است. توحید در اسما و صفات یعنی که خداوند را با همان اسما وصفاتی که در قرآن و سنت ذکر شده بخوانیم وهمان اسما و صفاتی را که در قرآن برای خدا به اثبات رسیده، اثبات، و آن اسما و صفاتی را که در قرآن و سنّت نفی شده، نفی کنیم (العثیمین، ص ۲۱). روش سلف در باب صفات این بوده که آن ها را بدون تحریف و تأویل و با همان معنای حقیقی آن ها به خداوند حمل می کردند. وی معتقد است: کلماتی مانند «ید» در «یداللّه» و مانند آن که در قرآن آمده، باید بدون تحریف، تأویل و با همان معنای واقعی آن ها به خداوند حمل شود. بدیهی است چنین دیدگاهی، تجسیم و تشبیه خداوند را به دنبال دارد که متأسفانه برخی از اهل حدیث و فرقه هایی چون کرّامیه و مشبّهه و… به این انحراف عقیدتی دچار شدند و اکثر متفکّران مسلمان و مذاهب کلامی از آنان تبرّی جسته اند.

۵- توحید در مذهب امامیه

امامیه اثنا عشریه، توحید را از اصول دین و عدل الاهی را از اصول مذهب می داند و در کتب کلامی (به ویژه کتاب توحید شیخ صدوق) از توحید و مراتب گوناگون آن سخن گفته است که گزارش اجمالی آن را ملاحظه می کنیم:

۱- توحید ذاتی: توحید ذاتی دو تفسیر دارد:

أ. ذات خداوند یکتا و بی همتا است و برای او مثل و مانندی متصوّر نیست.

ب. ذات خداوند بسیط است و هیچ گونه کثرت و ترکیبی در آن راه ندارد.

۲- توحید در صفات ذاتی خداوند: خداوند واجد همه صفات کمالی است و وحی و عقل بر وجود این کمالات در ذات باری دلالت می کنند. خداوند؛ عالم، قادر، حیّ، سمیع، بصیر و … است. این صفات از نظر مفهوم با یک دیگر تفاوت دارند؛ اما در واقعیت خارجی، یعنی در وجود خدا مغایرت ندارند و در مقام عینیت، وحدت دارند. به دیگر تعبیر، ذات خداوند در عین بساطت، همه این کمالات را دارا است؛ بنابراین صفات ذاتی خداوند، در عین قدیم و ازلی بودن، عین ذات او است.

۳- توحید در خالقیت و آفریدگاری: جز خداوند، آفریدگار دیگری وجود ندارد و آنچه لباس هستی می پوشد، مخلوق و آفریده او است. زیرا «ما سوی اللّه » ممکن و نیازمند است و رفع نیاز و تحقّق خواسته های وجودی او به طور طبیعی از جانب خدا خواهد بود. توحید در خالقیت، البته به معنای نفی اصل سببیّت در نظام هستی نیست؛ زیرا تأثیر پدیده های امکانی در یک دیگر، منوط به اذن الاهی است، و وجود سبب و نیز سببیّت اشیا (هر دو) از مظاهر اراده او به شمار می روند.

۴- توحید در ربوبیّت و تدبیر جهان و انسان: توحید ربوبی دو قلمرو دارد: ۱٫ تدبیرتکوینی؛ ۲٫ تدبیرتشریعی.

مقصود از تدبیر تکوینی، کارگردانی جهان آفرینش است بدین معنا که اداره جهان هستی (به سان ایجاد و احداث آن) فعل خداوند یکتا است.

تدبیر در تشریع به این معنا که هر نوع امور مربوط به شریعت نیز (اعم از حکومت و فرمانروایی، تقنین و قانونگذاری، اطاعت و فرمانبرداری، شفاعت و مغفرت گناه) همگی در اختیار او است، و هیچ کس بدون اذن او حق تصرف در این امور را ندارد؛ از این رو، توحید در حاکمیت، توحید در تشریع، توحید در اطاعت و … از شاخه های توحید در تدبیر شمرده می شوند.

۵- توحید در عبادت: به معنای آنکه خضوع و پرستش و عبادت با این اعتقاد که او رب و مالک انسان است، تنها برای خداوند است

۶- توحید در مذهب شیخیه و بابیه و بهائیه

شیخیه می گوید خدا قابل شناخت نیست و برای شناخت خدا باید ائمه را شناخت و ائمه علل اربعه وجودند:علت فاعلی، مادی، صوری و غایی. بهائیان همان سخن را تکرار می کنن با این تفاوت که آنها ائمه ای ندارند تا آنان را علل اربعه بخوانند.

۷- توحید در مذهب اسماعیلیه:

در نگاه اسماعیلیه خداوند حقیقتى وراى هستى و عقل است و هرگز قابل شناخت نیست. اگر شناختى هست فقط توحید و تقدیس است. خداوند هویتى است که عقل اول در او حیران است. راه شناخت خداوند فقط از طریق انبیاء و امامان حاصل مى گردد. البته ائمه هم شناخت حقیقى به انسان نمى دهند، بلکه بیان مى کنند که او قابل شناخت نیست.

در دیدگاه آنان لازمه وحدانیت، تعالى و تنزیه مطلق الهى، نفى مضاعف است. یعنى خداوند نه به وجود توصیف مى شود نه به لاوجود یا عدم. او نه حىّ، نه لاحىّ، نه عالم است نه لاعالم، نه موصوف است نه لاموصوف. خدا بالاتر از آن است که به چیزى توصیف شود. او بالاتر از اسم و رسم و صفت است. خدا بالاتر از وحدت و کثرت است. خداوند فوق متضادات (مثل وحدت و کثرت، وجود و عدم، علم و جهل، قدرت و عدم قدرت و امثال آن) است. متضادات، اوصاف عالم خلق است و خداوند شبیه خلق نیست. حتى لفظ الله بر خدا جایز نیست. توحید به این است که الوهیت را از ما سواى او سلب کنیم و تنزیه او به این است که اسماء و صفات را از او دور کنیم. ولى به ناچار با الفاظى از او یاد مى کنیم.

در نگاه اسماعیلیه تمام صفات و اسمایى که انسان ها براى خداوند به کار مى برند، صفات عقل اول است. عقل اول همان «الله» قرآن است. زیرا یا از وَلَهَ (حیرت) گرفته شده و یا از الهانیّت (شوق) و در عقل اول هم شوق است و هم حیرت. خداوند بى حرکت است و بسنده به خود، به هیچ چیز شوق ندارد و در حیرت هیچ مسئله اى قرار نگرفته است. او سکون محض است. عقل اول وحدت محض، ازلى، ابدى، حىّ، قادر، علیم و حکیم قرآن است. اگر عقل اول الوهیت را از خود نفى نکرده بود، هیچ کس به معرفت خداوند راه نمى یافت. احدیت و واحدیت صفت عقل اول است.

خواهشمندم با توجه به زحمتی که برای تهیه این متن کشیده شده است از کپی برداری جزی یا کلی – چه با ارجاع و چه بدون آن – خودداری نمایید.

استفاده از این مقاله کاملا رایگان می باشد و  هر گونه سوء استفاده و کسب درآمد از این مقاله و دیگر مقالات قرار گرفته در این پایگاه به هر نحو و برای هر شخص یا موسسه ای شرعاً حرام می باشد.

یک دیدگاه برای “بررسی عقائد مذاهب مختلف کلامی در خصوص مسئله توحید”

تندخوانی بهمن ۲۴ام, ۱۳۹۵ در ۴:۴۷ ب.ظ

ممنون بابت اطلاع رسانیتون.

پاسخ دهید

دیدگاه شما


بهینه سازی پوسته : پک سنتر
آماده شده توسط : ماندگار وب